4 september 1987, jaargang 31, nummer 33
Artikel 011148
Naar aanleiding van: "Hulpeloos maar schuldig" (2) Gelijk, maar ook ongelijk H. Algra
Gevoelens
Een ander positief punt is dat Aleid Schilder de aandacht vestigt op de gevoelens die onder de kerkleer een rol kunnen spelen. Hart en verstand behoren een eenheid te vormen; ze worden wanneer we teveel willen beredeneren uit elkaar getrokken.
Aan de andere kant kan het ook moeilijk zijn om gevoelens te uiten. Op blz.100 e.v. worden voorbeelden genoemd van algemene therapieproblemen bij religieuze cliënten: het moeilijk kunnen uiten van boosheid en irritatie, het zichzelf waardeloos vinden, niet durven te spreken over geloofstwijfel, het op grond van het Se gebod niet durven uiten van gevoelens van boosheid tegen de ouders. Het uiten van negatieve gevoelens wordt vaak als overtreding van het liefde-gebod ervaren. In psychisch opzicht kan deze houding echter negatieve gevolgen hebben voor degene die zijn boosheid niet durft te uiten èn voor zijn omgeving: niet geuite boosheid verandert op den duur in wrok ('opgestapelde woede'). Ik zou hierbij overigens willen opmerken dat het niet alleen de 'gereformeerden' zijn die het hier moeilijk mee hebben ..... Kennelijk zijn er dus ook heel andere verklaringen mogelijk dan het aanwijzen van de leer van de kerk als voedingsbodem van depressies. In zijn boek 'Spirutual depression' spreekt Ds D. Martyn Lloyd-Jones zelfs van 'common sense': in de samenleving zeer gebruikelijke uitspraken die aanleiding 'kunnen geven tot het ernstiger worden van een depressie.

Vaker enanders?
Eerder werd al gesteld dat in de pers nogal stérk de indruk werd gewekt dat de gereformeerde leer gemakkelijk (vaker) tot depressies leidt, maardat Aleid Schilder dit in haar boek niet aantoont.
Ze acht een andere vraag belangrijker: zijn gereformeerden anders depressief?
Die vraag beantwoordt ze bevestigend.
En zij is niet de enige in de vakliteratuur die antwoord op deze vragen zoekt (vgl. ook 'Opbouw' 3 januari 1986). Mijn reaktie in dit verband is: natuurlijk zijn gereformeerden anders depressief. Een persoon raakt - met alles wat hij geleerd en beleefd heeft - in een depressie; daarom zijn depressies van persoon tot persoon toch verschillend gekleurd.
Toch is het nog wel de vraag hoe de kerkleer (als gesuggereerde oorzaak van de depressie) en dat 'anders-zijn' van de depressie met elkaar in verband gebracht moeten worden. Een aantal karakteristieken die de schrijfster noemt komen b.v. ook voor in gezinnen waar het geloof (vrijwel) geen rol speelt.
Zelfs het schuldig voelen over de depressie komt bij niet-kerkelijke mensen ook voor, al wordt daar dan een andere richting aan gegeven. Wel ben ik het zondermeer met de schrijfster eens dat het zich tegenover God schuldig voelen over de depressie nog een extra psychische belasting kan betekenen.

Een omgekeerde redenering
Toch kom ik hiermee op een andere redenering.
Het uitgangspunt dat de schrijfster hanteert kan ook omgedraaid worden. Mensen die door andere omstandigheden depressief worden kunnen hun depressie als het ware hechten aan een bepaald denkkader. Dan worden - en dat is één van de eigenschappen van een depressie - alleen de negatieve aspekten naar voren gehaald (in dit geval van de 'gereformeerde kerkleer').
Aleid Schilder verschaft ons in haar boek zelf de mogelijke ingrediënten voor deze hypothese (vooral in het 5e hoofdstuk: theorieën over de depressie), maar laat ze bij haar verklaring buiten beschouwing, In dat kader zou eveneens de vraag naar de. uitverkiezing een belangrijke rol kunnen. spelen, máar de uitverkiezing wordt dan als het ware vóór het geloof geplaatst. In deze situatie zou men dus niet behoeven te zeggen dat het geloof 'depressogeen werkt', maar dat de depressie er eerst was, en dat de moeite met het geloof of het sterk benadrukken van de vraag of men (niet-) uitverkoren is daar een gevolg van is.
Op die manier kan een depressie -zeker als deze zich uiteindelijk in 'geagiteerde' vorm tegen de kerk keert - ook een oorzaak zijn van kerkverlating.
Veel oorzaken Een ander zwak punt in de publikatie van Aleid Schilder is het naar mijn mening te beperkte denkkader. Bij de oorzaak van de depressie is dat al even naar voren gekomen: deze wordt te gemakkelijk naar de gereformeerde kerkleer toegeschoven, slechts zijdelings komt even een aspekt als 'persoonlijkheid' naar voren. De vele andere mogelijke verklaringen voor. het ontstaan van depressies en het feit dat vaak meerdere faktoren bij elkaar een rol spelen ('multicausaal') komt in haar boek nauwelijks aan de orde. Dat de schrijfster de lijn rechtstreeks doortrekt van de gereformeerde kerkleer naar één model van therapie hoeft in dit verband geen verbazing te wekken. Ze kiest voor " een therapie, afgeleid uit de zgn. kognitieve psychologie (en daarnaast verwant aan de gedragstherapie). Die keuze past bij haar veronderstelling, maar is op een bepaalde wijze toch ook weer paradoxaal: iemand die die vrijgemaakt-
gereformeerde kerken verstandelijk redeneren verwijt, kiest voor een 'verstandelijke' therapie, al is dat dan tevens bedoeld om de gevoelens te sturen.
Met die methode moet - zo komt het teveel op mij over - het geloof weer 'logisch sluitend'( ... !) worden gemaakt.
Maar we moeten ons wel realiseren dat de schrijfster met haar poging tot verfijndere diagnostiek op een goeddeels braakliggend terrein heeft gepubliceerd, en dat is altijd moeilijk. En misschien is het wel zo dat juist dit model bij de problematiek waar zij over schrijft goede diensten bewijst.

Eindkonklusie
In het voorgaande heb ik enkele opmerkingen geplaatst bij wat m.i. gezien kan worden als een methodologische zwakte in 'Hulpeloos maar schuldig'. Ondanks het feit dat de schrijfster nuanceert (het woordje 'soms') wekt haar onderzoek - omdat andere oorzaken nauwelijks worden genoemd - toch gemakkelijk de indruk van een rechtstreeks verband tussen kerkleer en depressie.
Deze kritiek neemt niet weg dat we zeker ook ons voordeel kunnen doen met de inhoud van de publikatie. Als overzicht van de oorzaken van en behandelingsmogelijkheden voor depressies zal dit boek niet voldoen. Wel kan het ons b.v. attent maken op gevaren van het aksentueren van bepaalde aspekten van de leer van de kerk en het onvoldoende onderkennen en uiten van gevoelens. Aleid Schilder is bewogen met mensen die het geloof als last ervaren, en geeft daar op haar wijze gestalte aan, zonder die mensen hun geloof te willen ontnemen. Een belangrijk literatuuroverzicht besluit deze bij uitgeverij Kok verschenen uitgave.

Aleid Schilder, 'Hulpeloos maar schuldig', 115 blz., fl 7,50.
© 2007-2014 Persvereniging Opbouw