3 maart 2000, jaargang 44, nummer 5
Artikel 004722
Een komende storm? 4. Geweldenaars van onze tijd P.J. van Kampen Dit is de werkelijkheid van de strijd, die de Joden en de Christenen op alle plaatsen en in alle tijden aanstichten tegen de islamitische gemeenschap. Het is een leerstel-lige strijd tussen het islamitische kamp en die twee legers, die geregeld tegen elkaar strijden...
ze spannen echter altijd samen in hun strijd tegen de Islam en de Mos-lims. Ze noemen het echter geen strijd in naam van de leerwat het wel is - want ze vrezen de ijver en de emotie van de leer. Ogenschijnlijk voeren ze daarom strijd ten gunste van land, economie, politiek of militaire bases.

Sayyid Qutb
Het fundamentalistisch denken is verbonden aan het optreden van mensen in de 19e eeuw en de eerste helft van de twintigste eeuw. In het vorige artikel zijn sommigen de revu gepasseerd: ze hoorden allen binnen de dominante Soennitische stroming.
Ook in de laatste vijftig jaar zijn het veelal de Soennieten geweest die religieuze gisting hebben gekend. Twee Egyptenaren wier werk ik deze keer wil bespreken, Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faraj, horen ertoe. We moeten echter ook letten op de Iraniërs Ali Shariati en Ruhallah Musavi Khomeini. Daar treffen we leiders van die andere grote stroming binnen de Islam, de Shiieten. Tot voor kort was die stroming bijna overal een stuk milder, opener, dan de Soennitische stroming.
Zoals het optreden van de Ayatollahs in Iran en ook het optreden van Hezbollah in Libanon en Israel heeft geleerd is de toleran-tie van het Shiitisme verleden tijd.
Met andere woorden, de Islam wordt over de volle breedte in het hart geraakt door de vernieuwingsbewegingen die terug willen naar de oorspronkelijke zuiverheid van de Islam. "Terug naar de bronnen" is een leus die verregaande politieke, economische en ethische implicaties heeft.

Sayyid Qutb (1906-1966)
"Een niet gemarkeerd graf op een geheim gehouden begraafplaats bergt de stoffelijke resten van een andere Egyptenaar. Hij was klein van postuur, hij sprak zachtjes, was gevoelig en zeer intens. De woorden die van hem zijn vastgelegd hebben talloze fundamentalistische groepen in de hele Moslimwereld geïnspireerd.
In zijn vaderland hebben zijn geschriften op Islamitische groeperingen grote invloed uitgeoefend, met name sinds President Sadat in 1971 zulke groepen meer bewegingsvrijheid gaf. Hij heette Sayyid Qutb." 1) Qutb die uit de provincie Assioet kwam (tussen Cairo en Luxor, nog steeds een streek met sterke fundamentalistische tendens) was literair begaafd. Op zijn tiende kende hij de hele Koran uit zijn hoofd. Hij schreef op latere leeftijd veel poëzie en verhalen; zijn belangstelling voor de Egyptische literatuur was groot. Zijn verbaal vermogen en onmiskenbare zeggingskracht werden ingezet voor die ene grote zaak: de voortgang van de Islam in de eigen Egyptische samenleving en daarbuiten. Dat was niet geheel vanzelfsprekend voor iemand die ook in Westerse letterkunde zeer geïnteresseerd was geraakt. Niet alleen de invloed van zijn vader, een vrome moslim, die op pelgrimstocht naar Mekka geweest was, bracht hem tot die stellingname. De nadrukkelijke steun die de westerse landen, de Verenigde Staten voorop, aan de pas gestichte staat Israël gaven, was een belangrijke factor. In 1949 was Qutb een tijdlang in de States en merkte hij die sterke steun in de Amerikaanse media op. In combinatie met enige persoonlijke discriminatie als Arabier bracht dat hem tot een religieuze ommezwaai.
Na zijn terugkeer in Egypte begon hij te publiceren; deze geschriften zouden de basis vormen voor een nieuwe lichting Moslim Broeders, tot wier rijen hij was toegetreden.

Weg met het westen!
Communisme, kapitalisme, nationalisme of liberalisme, ondanks hun verschillen waren ze alle westerse import en hadden géén plaats op de gewijde grond van de Islam, aldus Qutb. De weg voor Egypte was terugkeer naar de Islam. Het gedachtengoed van Mawdudi, wiens geschriften vanaf 1951 in Egypte verkrijgbaar waren, stimuleerde hem.
In 1952 werd de laatste Egyptische vorst, Koning Faroek, door legerofficieren afgezet. Ze schaften alle politieke partijen af, maar maakten een uitzondering voor de Moslim Broederschap, die immers een religieuze organisatie was. Qutb hielp als adviseur de nieuwe regering.

Islam of jahiliya
In 1953 werd de sterke man Naguib vervangen door een andere officier, Nasser, die een socialistisch programma van landhervorming nastreefde, waartegen de Moslim Broederschap zich uitsprak.
Het kwam tot een breuk met de regering die sindsdien nooit meer geheeld is. De Broederschap werd verboden en ging in de oppositie: ook Qutb besefte dat Nassers visie voor een sterk Egypte niet hetzelfde was -als de terug-keer naar de oorspronkelijke zuivere Islam, zoals Qutb die voorstond. In 1954 werd door een Moslim Broeder een moordaanslag op Nasser gepleegd.
De aanslag mislukte; niettemin werden zes mensen vanwege hun betrokkenheid ter dood gebracht. Ook Qutb belandde in de gevangenis: vijftien jaar dwangarbeid.
Daar schreef hij een uitvoerig commentaar op de Koran en nog wat andere boeken; hij sloot er ook vriendschap met iemand die later zijn rechterhand zou worden in de toenemende radicalisering van de Broederschap. Na tien jaar in de cel (hij kwam vrij door toedoen van de toenmalige president van Irak) ontwikkelde Qutb de activiteiten die men inmiddels van hem gewend was. In 1964 kwam zijn meest omstreden boek van de pers. Hij verdeelde elke samenleving in twee segmenten: de orde van de Islam én de orde van de jahiliya, de onwetendheid, zoals die ook in Mekka geheerst had voor de Godsopenbaringen aan Mohammed. Met name het westen werd door deze ernstige onwetendheid gekenmerkt en zou, als ze niet gestopt werd, ook de hele islamitische wereld corrumperen met haar vergif. Nassers Egypte was bezig in die staat van onwetendheid terug te zakken! Ethische hervorming was dringend nodig, wilde men de oorspronkelijke zuiverheid van de Godsregering terughebben. Qutb riep daarom op tot jihad tegen de invloed van het westen.

Executie
De politieke implicaties van dat alles voor de Egyptische samenleving waren onmiskenbaar.
Qutb werd al spoedig opgepakt. Zijn geschriften werden met de aanslagen op Nasser en algehele vijandigheid tegen zijn seculiere regime geassocieerd, iets dat Qutb tijdens het proces niet ontkende.
Hij werd enige tijd later ter dood gebracht.
Dat was echter niet geheel het einde van het verhaal. "Binnen een jaar na zijn executie vond de Zesdaagse Oorlog plaats in het Midden-Oosten.
Het kleine Israël bracht in korte felle oorlog de enorme Arabische troepenmacht een vernederende nederlaag toe.
Nassers semi-seculiere socialisme was herkenbaar tekort geschoten: Qutbs stelling deed de ronde onder de gewone Egyptenaren: de Arabieren waren verslagen omdat zij zich van Gods wil hadden afgekeerd."
De Egyptische overheid kreeg te maken met een gevaarlijk mengsel van sociale onrust en ideologische afwijzing.
Het zou tenslotte Sadat het leven kosten.

Vernietigen!
Het internationale Zionisme en het internationale Communisme - twee toch nogal verschillende opvattingen!
- werden door Qutb verbonden met de afschuwelijke kruisvaardersmentaliteit die eeuwenlang al zich aan het islamitische territorium probeerde te vergrijpen.
Zowel het Joodse Zionisme als het godloze Communisme waren met het aloude Christendom een monsterverbond aangegaan, tégen de Islam!
Onder welke gedaante het Westen zich ook vertoonde, het was fundamenteel en radicaal aan de Islam vijandig, naar zijn opvatting, die in de Arabische wereld massaal veld won.
Een sterk geradicaliseerde versie van Islamitisch fundamentalisme kreeg daardoor zijn kans in een steeds "kleiner" wordende wereld. Toenemende Westerse invloed, juist ook op het grondgebied van de Islam, ging gepaard met toenemende wrok bij groeiende bevolkingsgroepen.
Het concept van Jihad dook weer op:"-Waarheid en leugen kunnen op aarde niet (vreedzaam) naast elkaar bestaan. Als de Islam een algemene verklaring aflegt dat God de heerschappij over de aarde heeft en als wij de mensheid willen bevrijden van de aanbidding van andere schepselen, dan wordt dat heftig bestreden door hen die Gods souvereiniteit op aarde zich toegeëigend hebben. Ze zullen nooit vrede sluiten. Dan gaat de Islam uit om hen te vernietigen teneinde de mensen uit hun macht te bevrijden. ...Dat is de permanente situatie. De bevrijdende strijd van de jihad zal pas eindigen, als de hele godsdienst aan God toebehoort. De grootste slavernij - volgens de Islam - is de onderworpenheid aan menselijke wetgeving, die door mensen is uitgevaardigd."

"Bevrijdingstheologie"
Men kan met enige reden spreken van "een islamitische bevrijdingstheologie".
De enige kans op een waardig leven, vrij van de goddeloze westerse invloed, in politiek, ethiek, media en cultuur, is gelegen in radicale afwijzing van dat alles en in strijd ertegen, desnoods met geweld.
Het strijdmiddel was het creëren van een staat van zuiverheid binnen een staat, een mini samenleving een "jama'a". Daarin moeten Allahs toegewijden samenkomen om de overgang te helpen maken, van een seculiere God vijandige samenleving, naar een waarin Gods wetten gerespecteerd worden en waar gerechtigheid woont.
Alleen zo wordt de afvalligheid van de dominante cultuur correct aangepakt.
"Wij zijn de umma van de Gelovigen, die leven binnen de samenleving in jahili. Niets verbindt ons aan de staat of de samenleving en we zijn geen van beide iets verschuldigd.
Als gemeenschap van gelovigen moeten we ons beschouwen als in staat van oorlog met de staat en de samenleving. Wij houden ons op in de Dar al-Harb (het Huis van Oorlog)." Deze woorden van Qutb tijdens zijn proces leidden voorspelbaar tot zijn terdoodveroordeling en executie. De aanhangers van Qutb trokken zich uit de samenleving terug, baden niet meer in de moskeeën van anderen en weigerden het contact met andere geestelijke leiders.
In de jaren '70 en '80 werd de Moslim Broederschap in Egypte overklast door nieuwe, meer radicale groeperingen.
Niet langer lag het accent op het zuurdesem van de scholing, die op lange termijn de bevolking moest winnen voor radicaler overgave aan de wil van God. Het ging vanaf nu om radicale actie. Naast alle marxistische of maoïstische bevrijdingsbewegingen, nationalistische groeperingen en andere bewegingen die radicale verandering van de samenleving in hun vaandel hadden staan, was daar ook de radicale beweging binnen de Islam.

Sadat
Na Nassers dood in 1970 kwam Sadat aan de macht. Om de stabiliteit van zijn rijk te bevorderen, en om de afhankelijkheid aan het Oostblok te verminderen, liet hij de Moslim Broederschap weer toe; alle moslim gedetineerden werden vrijgelaten en Broeders, die het land ontvlucht waren keerden uit Saoedi-Arabië of andere landen naar huis terug. Hun invloed nam in korte tijd sterk toe en de invloed van de linkse partijen in het land werd navenant beperkt.- Sadat profileerde zich als de "Gelovige President", die het communistenvriendelijke klimaat dat onder Nasser ontstaan was wilde ontmantelen.
Al spoedig besefte Sadat dat hij een tornado in zijn land had ontketend! De Moslim Broeders gingen uiteen in kleinere steeds radicaler groepen.
In 1974 probeerde een splintergroep een militaire staatsgreep in gang te zetten door zware wapens uit de Militaire Academie te ontvreemden.
Daarna zouden ze naar de plaats gaan waar de President een toespraak zou houden. Er vielen aan militaire kant dertig doden voor deze aanslag gestopt kon worden.
Geschrokken veranderde Sadat zijn beleid; er werd een zigzagkoers gevaren: dan weer werden de Moslim Broeders getolereerd of bemoedigd, dan weer onder druk gezet of vervolgd. Ze bleven een politieke factor van betekenis, maar veel gevaarlijker, want onoverzichtelijker, was de keur aan geheime genootschappen die zich van de Broederschap afsplitsten.
De nieuwe radicalen kwamen zelden van het platteland, maar vooral uit de stad. De meesten waren student of net afgestudeerd.
De strijd tegen de koloniale machten konden ze zich niet herinneren; ze hadden wel gezien hoe de Jom Kippoer Oorlog van 1973, die veel "religieuzer" getoonzet was (met moslim leuzen omgeven) voor hen bijna succesrijk was afgelopen.
Op dat spoor moesten ze dus verder! Leiders van de kleine cellen waren onder Nassers regime groot geworden, vaak vervolgd en niet zelden gemarteld en gevangen gezet.
Ideologisch waren ze door Sayyid Qutb gevormd.
Hun woede kende geen grenzen, toen Sadat de Camp David akkoorden met Israel sloot en zijn vrouw Jehan zich de gelukkige omhelzing van Jimmy Carter liet welgevallen, nota bene voor de camera!
Op 6 oktober 1981 werd Sadat vermoord door drie soldaten en hun luitenant, tijdens een parade in Cairo. Zeven anderen, onder wie een geliefde Koptische bisschop, vonden eveneens de dood.
Luitenant Khalid Achmad Shwawki Islambuli, vierentwintig jaar oud, en zijn companen, zijn zonder pardon ter dood veroordeeld, maar ze gaven uiting aan een nieuwere, radicalere stroming.

Faraj
Hun ideoloog was Faraj, die eveneens is terechtgesteld.
Faraj heeft tot in detail militaire strategie en taktiek aan de Koran ontleend. Men moet immers zo strijden als Allah wil!
Zijn boek De veronachtzaamde Plicht (n.l. Jihad) geeft tot in detail aan waar het de nieuwste versie van Moslimradicaal om te doen is. Iedere groep moslims die zich niet radicaal tot Allah wendt moet worden bestreden, ook als zij naar eigen zeggen en eigen mening moslims zijn. Het gewelddadig grijpen van de macht wordt een primair doel.
De Egyptische overheid kan nog steeds niet echt greep krijgen op die nieuwe situatie, zoals talloze processen, veroordelingen en weer nieuwe aanslagen tonen. Onze Christenbroeders en zusters in Egypte hebben (in toenemende mate?) last van deze gewelddadigheid.
Probleem bij dat alles is dat veel van de elementen van die opvatting bij moslims zo aanvaardbaar zijn.
Alleen het mengsel is anders. Het trekt velen onweerstaanbaar aan zoals radicale overgave altijd een aanzienlijke groep mensen aantrekt.
Maar dan maakt het zoveel uit waarin je ten diepste je geloof stelt.

1) Bill Musk. Passionate Believing. The 'fundamentalist' Face of Islam. Mo-narch. Tunbridge Wells. UK. p.101, 104.
2007-2014 Persvereniging Opbouw