22 juni 2001, jaargang 45, nummer 13
Artikel 004795
Nieuwe rituelen 4 Verantwoord scheiden? P.J. van Kampen Ik ben gescheiden. -Wat er in een scheidingsproces gebeurt is niet goed uit te leggen aan iemand die dat niet heeft meegemaakt. Je – enigszins - veilige emotionele heelal vertoontsoms van het ene op het andere moment - ondraaglijke scheuren.
Er komen afgronden in je ziel bloot waarvan je je niet bewust was.
Christenen hebben maar zelden geleerd hoe om te gaan met sterk negatieve gevoelens; daartegen verzet zich ook heel veel in je binnenste.
Desondanks moet je ook daarin je weg zien te vinden.

Welke betekenis heeft de omgang met de Here God in zo'n situatie van scheiding en verscheurdheid?
Wat betekent leven uit zijn Woord in zo'n geval? Wat heeft de gemeente van Christus bij te dragen aan het leven van mensen in een soort "trauma"?
Moeten we voor zulke situaties geen vorm zoeken?
Onder de wrange kop "En zij leefden nog lang en gelukkig gescheiden" maakte de NRC van 7 mei 2001 melding van een groeiende gewoonte in de VS om de ook daar veelvuldig voorkomende scheidingen met een bepaald "ritueel" vast te leggen. Een paar citaten uit het korte artikel: "Er zijn bloemen en getuigen, er is een ritueel met ringen en een altaar. Er worden eden gezworen en tranen geplengd.
Uiteindelijk resultaat: het paar is gelukkig gescheiden. 'We wilden onze relatie op een positieve manier beëindigen,' verklaart mevr. Kay de keus van haar en haar echtgenoot, om hun echtscheiding met een formele ceremonie kracht bij te zetten."
Iets verderop lees ik: "Bezorgd over het beschadigende effect van een scheiding op de kinderen en over de verbittering die ex-echtparen kan achtervolgen, komen steeds meer paren ertoe elkaar eer te bewijzen en respect te zwerenzelfs nadat het huwelijk voorbij is.
Hoewel deze echtscheidingsplechtigheden nog steeds zeldzaam zijn, gebeuren zij niet langer alleen in New Age-kringen, maar ook onder leden van meer reguliere kerkgemeenschappen."

Voor Gods aangezicht uiteengaan
Zo'n tien jaar geleden las ik ook al eens over een soort scheidingsritueel waarmee geëxperimenteerd werd in vrijzinnig-hervormde of remonstrantse kring. Zij die uit elkaar gaan komen samen de kerk binnen, nemen deel aan een plechtigheid waarin de uitgesproken geloften worden "teruggenomen" en verlaten de kerk via verschillende deuren. Zo meen ik het me althans te herinneren. Ik had er destijds uiterst onbestemde gevoelens bij en nu, zo'n decennium later in een heel andere emotionele situatie, ben ik nog steeds bijzonder ambivalent hierover. En toch meen ik nu dat het heel goed kan zijn, als de kerk "iets" doet, wanneer leden van de gemeente van Christus uit elkaar gaan. Maar wat en hoe en waarom? Dit verhaal is voor mij verreweg het meest existentiële en spannende van de vier verhalen in deze serie. Ik ben immers zelf gescheiden. En dan gaat er buitengewoon veel in je om...

Helend?
Het is, voor de hand liggend wellicht, gemakkelijker om aan te geven hoe het niét moet dan hoe het wél moet.
Het lijkt me überhaupt in heel veel gevallen uiterst problematisch om samen afscheid te nemen van een huwelijk. Als gescheiden mensen de kerk langs twee verschillende uitgangen zouden verlaten, met wie gaan de kinderen dan mee? Komt langs die weg voor de kinderen of de betreffende ex-partners de rust die je nodig hebt?
Als in die ene beweging de kloof in een gezin zo wordt blootgelegd?
...En wat spreek je uit in zo'n ceremonie?
"Here God, we hebben destijds elkaar voor Uw aangezicht trouw beloofd, maar we hebben inmiddels reden om die gelofte in te trekken"?
Of een variant: "Zoals U weet, doen we inmiddels dat ja-woord aan elkaar niet meer gestand. Wilt U ons zegenen op onze weg die bij elkaar vandaan voert?"
Of zeggen we het nog anders?
Maakt het dan uit wat er gebeurd is?
Moeten in zo'n ceremonie alle harde woorden worden verzwegen en gaat 't vooral over harmonie, heling van "emotionele zaken"? Ligt het accent op onmacht en niet op onwil?
Is "onvermogen" en "menselijk tekort" de toon? Het kan niet zo zijn dat we bidden: "Heer, wilt U hem/haar zegenen, ondanks zijn/haar aperte ontrouw of overspeligheid die in dit alles aan het licht gekomen is?" Wilt u hem of haar zegenen in de "kwaadwillige verlating" - de Nederlandse wetgeving hanteert die term nog steeds - die de andere partner emotioneel uitgeput en troosteloos achterlaat?"...
Bovendien wordt bij het organiseren van een gezamenlijke scheidingsceremonie verondersteld (wellicht terecht, maar met evenveel kans dat het ten onrechte gebeurt) dat de twee uiteengegane partners geestelijk gezien nog enigszins "bijeenhoren". Juist als geloofsverschillen en verschillen in spiritualiteit aan het licht treden, zou je elkaar wel eens kunnen overvragen, als je voor hen samen één kerkelijk goedgekeurd afscheid wilt creëren...
Dat gegeven lijkt me niet vergezocht; vooral als de ene partner al snel met een ander in zee gaat, stapt men nog wel eens over naar een andere kerk, waar kennelijk een minder "veeleisende" God wordt gepredikt of waar het woord "zonde" niet zo snel valt in concrete situaties, maar waar meer accent valt op "emotionele heling"...

Symboolgevoelig
Ik zie derhalve nogal problemen in zo'n ceremonie. Maar wat is dan het alternatief? Het kan immers heel goed zijn, dat er toch "iets" gebeurt?
Waarbij ik dus meer denk aan een "ritueel" voor één van de twee ex-echtelieden dan een ceremonie voor beiden. Belangrijk is in elk geval te beseffen dat iemand die in scheiding ligt of juist door zo'n moeizame periode is heengegaan vaak heel "symboolgevoelig" is. Mag ik daar wat uit eigen situatie bij vertellen, op het risico af dat de lezer gegeneerd is door teveel aan persoonlijke ontboezemingen?
In het hele proces ben ik teruggekeerd naar de Pieterskerk in Utrecht, die we destijds voor onze trouwdienst hadden gehuurd. Vijfentwintig jaar min een maand later was ik weer in die prachtige Romaanse kerk (de oudste van Utrecht). Ik heb daar een poos op mijn eentje rondgelopen, heb gestaan op de plaats waar het begon. Daar hebben we Gods zegen over ons samenzijn gevraagd! We zaten bij die pilaar.
Daar stonden we. We namen elkaars hand, beloofden elkaar trouw.
Zo was het toen - vijfentwintig jaar geleden - en nu...
Terwijl ik daar zat, en stond, en nadacht, en bad, en geëmotioneerd was, gebeurde er iets dat me nogal raakte.
Een prachtige vrouwenstem weerklonk van onder het hoogaltaar, uit de crypte.
De paar bezoekers die er waren, reageerden allemaal verrast. Een jonge vrouw, net in de dertig schat ik, zat daar voor zich heen wat te zingen, middeleeuwse muziek - van de Duitse mystica Hildegard van Bingen, zoals later zou blijken. Ze was lid van een kleine cantorij, zou de volgende dag op vakantie gaan en had het verlangen om ergens op een plek met goede akoestiek te gaan zingen. Zo belandde ze op dat moment in de Pieterskerk. Ze had er nog nooit gezongen, vertelde ze, en de koster bevestigde dat later.
Eerst zong ze zacht voor zich uit, maar allengs ging het luider. Later beklom ze moeizaam (ze had een beugel) de treden naar het nu lege hoogaltaar en liep daar in een vierkant haar hele repertoire te zingen. Het was buitengewoon welluidend en ongekend vertroostend.
Ik heb theologisch niet zoveel met die goeie Hildegard, maar de muziek kwam voor mij op dat moment recht uit de hemel! Aan dat bezoek heb ik de herinnering overgehouden aan mijn wankele psychische evenwicht van dat moment, het vertroostende van monumentale kerken die voor gebed en overpeinzing open zijn en vooral van lieflijke muziek. In de staat van dat moment was ik veel gevoeliger voor dit soort indrukken dan gewoonlijk. Is dat geen relevant gegeven voor mensen in emotionele situaties?
Die dag ligt bijna twee jaar achter me.
Sindsdien is heel wat gebeurd, zoals er ook veel aan voorafgegaan is. Nog steeds denk ik: wie weet moet of kan de gemeente van Jezus Christus voor leden die in een mentaal emotioneel kwetsbare toestand verkeren iets doen dat zulke traumatische belevingen "kanaliseert" en Gods genade in het midden van ons falen - want zo ervaar je dat natuurlijk - present stelt.
Naar ik denk, moet iemand die zijn/ haar partner kwijt geraakt is proberen binnen een psychisch als "veilig" ervaren context voor Gods aangezicht in het reine te komen met de recente geschiedenis.
Zowel het besef van falen en schuld als ook van woede en gehavendheid moet, dunkt me, dan voor Gods aangezicht worden neergelegd.
Zo kan er met nieuwe kracht en nieuw inzicht een nieuwe weg worden ingeslagen, een nieuwe bladzijde van je levensboek worden opgeslagen. Het accent moet liggen op het nieuwe, niet op datgene wat geweest is. Het moet een periode van pijn zien af te sluiten en ook zicht geven op een toekomst, waarin toch nog iets goeds en heilrijks zou kunnen gebeuren. Niet alleen in de eeuwigheid, ook in dit leven...

Mogelijke elementen
Wat zou in een "scheidingsritueel" tot de onderdelen kunnen horen?
Ik denk aan tenminste vier dingen:
• het belijden van schuld en onmacht voor de ontstane situatie
• het symbolisch terzijde leggen van iets dat met het verbroken huwelijk verbonden is: een ring, een trouwfoto, trouwalbum, trouwboekje of iets dergelijks.
• het in gebed afstand nemen van wrok, wraak of angstgevoelens.
• voorbede en vraag om leiding op de verdere levensweg.

Schuld belijden
Ter toelichting: iedereen zal in zo'n als grenssituatie ervaren omstandigheid in het reine moeten komen met het recente of verder achter hem/haar liggende verleden. Wat is er allemaal niet gebéurd! Het zou mijns inziens goed zijn, als degene die net een scheiding achter de rug heeft voor Gods aangezicht belijdt wat daarin allemaal van zijn/haar kant niet goed geweest is. Dat hoeft geen ellenlange opsomming te zijn, maar het is wel goed om het in zijn geheel aan de Here God te geven. Het besef van "het menselijk tekort" dient een wezenlijke rol te spelen in de nieuwe fase die nu aanbreekt, waarin je toch weer verder moet.

Afstand doen en nemen
Het zou m.i. goed zijn, als je je ook "ritueel" bij de ontstane situatie neerlegt, op een meer dan minimale wijze.
Dat je, ten overstaan van een paar anderen, en vooral voor Gods aangezicht, officieel opgeeft dat je getrouwd was. Dat je dat kenbaar maakt door een ring of een foto of wat ook officieel weg te doen, misschien door het aan een ander die je goed kent en vertrouwt in bewaring te geven of op een andere wijze zo'n voorwerp dat met zoveel herinneringen en emoties beladen is uit je omgeving, je onmiddellijke leefsfeer te verwijderen, al is het maar tijdelijk. Natuurlijk moet dat praktisch zijn; een trouwboekje heb je misschien nodig voor de officiële afhandeling van administratieve zaken.
Er valt aan meer te denken.
Niettemin, het officieel en daadwerkelijk afstand nemen van zoiets lijkt me goed voor de rouwverwerking.
Het is net zoiets, dunkt me, als erbij staan als de kist met je geliefde erin in een graf neerdaalt. Dat is een meestal zeer emotionerend gebeuren waarin de tranen meer komen dan op andere momenten in het rouwproces, maar waarvan deskundigen toch menen dat het goed en heilzaam is in het hele verwerkingsproces.

Loslaten
Zoals er in de Schrift wordt gesproken van "afstaan van toorn" in andere situaties, lijkt het goed dat de betrokkene ook alle wrok en wraakgevoelens, ziet af te leggen. Ik weet zelf wat dat is: het kan erg gemakkelijk als een vergif gaan werken, als bederf in je gebeente.
Er zijn zoveel situaties dat die gevoelens plotseling in je opspringen, na jaren nog steeds intact, alsof er niets gebeurd is, en het kan ons in die situatie psychisch zoveel kwaad berokkenen en ook onze God oneer doen, dat er een manier moet worden gevonden om dat alles verantwoord kwijt te raken.
Je moet het in één kluwen (wat het ook is) oprollen en aan de Here God ter hand stellen en Hem vragen het "achter Zich in de zee te werpen". En Hem vragen je te helpen om al die verlammende gevoelens niet steeds weer binnen te laten, zodat je echt een nieuwe start kunt maken. Er moét een moment komen dat je, ook in psychische druk of benardheid, toch weet: het ligt niet meer bij mij, het ligt bij Hem! Naar mijn besef is dat essentieel.

Gezegend worden
Ik zou willen bepleiten dat degenen die bij zo'n bijeenkomst aanwezig zijn degene die een nieuwe start moet maken ook zegenen. (Ik verwijs naar het eerste artikel in deze reeks.) Het zou me ook goed lijken, als dat met handoplegging gebeurt. (Vragen over het al of niet "ambtelijke" karakter van dat zegenen zijn wellicht nog niet beantwoord.) Concrete elementen kunnen in die zegen worden ingeweven - zegen over de verdere omgang met de kinderen, of Gods zegen over een relatief harmonieuze boedelscheiding, ook een onderwerp van ongekende psychische krachten! Het is immers niet nodig om vooraf inkleding en vormgeving al vast te leggen? Het accent zou m.i. moeten liggen op intimiteit en geborgenheid, voor God en mensen.

Tot slot
Zelf heb ik zo’n ceremonie nog niet achter de rug. Maar ik heb er wel grote behoefte aan. De vorm die ik zou voorstaan weet ik nog niet precies, maar dat het gebeurt is wel heel belangrijk.
Omdat emotionele heling niet vanzelf komt, maar voor een belangrijk deel ontvangen mag worden in de kring van hen die ook Gods zaak zijn toegedaan.
2007-2014 Persvereniging Opbouw