25 juni 2010, jaargang 54, nummer 13
Artikel 008040
Wat is democratie?
En dan was daar het succes van PVV en VVD. Jan van der Stoep: ‘Betekent dat niet dat de sfeer in de samenleving grimmiger aan het worden is? Meer gaan voor de eigen portemonnee en ieder-voor-zich en minder omzien naar elkaar en minder zorg, vooral ook voor de zwakkeren?’ Hillie van de Streek herkende Europa-breed de groei van populistisch stemgedrag - ‘Veel mensen stemmen minder op inhoud en meer op personen – bijna wat idols-achtig’. Ze krijgt voor zichzelf ook niet echt helder wat daar achter zit. Van de Streek: ‘Is het de waan van de dag – mensen willen gewoon weer eens wat anders - of is het de politicus die het op dat moment weet te maken.’
Het riep bij haar wel de vraag op naar het gehalte van onze democratie en ze ziet uit naar een conferentie deze zomer in het Poolse Krakau, juist met dit thema: ‘Wat is democratie?’ Van de Streek: ‘Aanvankelijk was dat met het oog op Oost-Europa, maar nu merk je hoe die vraag ook in de oude EU-landen speelt.’
Verwarring
De indruk die de verkiezingen op Egbert Schuurman achterlieten was vooral die van verwarring en onzekerheid bij veel mensen. Daarachter, zo vreest hij, zit een bezorgdheid, die vooral op het materiële vlak ligt. Het ging, volgens Schuurman, in de verkiezingscampagnes te vaak over het snelle geld en de bedreigde welvaart: ‘Ook christenen beseffen te weinig dat ze leven in een samenleving die door de mammon wordt geregeerd en dat problemen op een technocratische wijze worden opgelost. Die sfeer stempelt ook de politieke besluitvorming.’
De olieramp in de golf van Mexico is volgens hem een treffend symbool van wat er in onze wereld gaande is. Schuurman: ‘Er worden technisch en financieel grote risico’s genomen om zo snel mogelijk rijk te worden. Vervuiling en grote economische schade is het gevolg. Het is een tijd van grote crisissen, een apocalyptische tijd, maar de westerse samenleving leeft daaraan goeddeels voorbij door eigenbelang’.
Te ingewikkeld
De christelijke partijen kwamen in de campagne niet echt uit de verf, zo vindt Theo Rietkerk. ‘De media speelden CDA en CU parten door te focussen op de tweestrijd tussen VVD en PvdA. Dat drukte de CU weg en het CDA – met name Balkenende - kon geen goed meer doen. Ingewikkelde maatschappelijke vraagstukken moesten in twee minuten worden neergezet. Dat Balkenende bij de G20 zit, zegt mensen niks. Dat de moskee op de hoek er niet moet komen wel’. Diederik Maat herkent dat: ‘Eenzijdige opvattingen en bijbehorende oneliners doen het electoraal beter dan een genuanceerd verhaal.’
Veel mensen hebben heimwee naar een overzichtelijke wereld, volgens Schuurman. ‘Dat maakt dat je veel antigeluiden hoort – anti-Europa en zelfs anti-wereld. Terwijl de globalisering niet terug te draaien is. De mensen ervaren diep van binnen, dat de toekomst van onze wereld onzeker is. Wilders speelt daar op in met zijn versimpeling, maar dat maakt in feite dat veel mensen met de rug naar de toekomst gaan staan’.
Minder collectief
Van de Stoep ziet de politieke aardverschuiving in samenhang met de ontwikkeling in de samenleving, waarbij collectieve overtuigingen steeds minder belangrijk worden. ‘Mensen denken heel individualistisch, waarbij de binding aan een partij en een collectief denken niet zo’n rol spelen. Het is politiek “googlen” wat ze doen, - denk aan de rol van de stemwijzer.’ Theo Rietkerk vult aan dat partijen, voor wie de gemeenschapszin belangrijk is, zoals CDA, CU en PvdA het moeilijk hadden op 9 juni, terwijl partijen waarin het individualisme op de voorgrond staat, zoals PVV en VVD, maar ook D66 en Groen Links, hebben gewonnen. Diederik Maat zag bij zijn partij de jongeren dan ook vooral naar Groen Links uitwijken, terwijl de oudere CDA’ers eerder bij de VVD terecht kwamen. Dat los van de uitstroom richting de PVV - vooral in Limburg.
Pragmatischer
Dus minder de gemeenschappelijke visie en meer de individuele keuze. Het kiezen zelf is daarmee ook meer doel- en resultaatgericht geworden en veel sterker dan voorheen de keuze van dát moment, volgens Jan van der Stoep. Theo Rietkerk heeft de indruk dat mensen – meer dan voorheen - een bepaald thema voor zichzelf centraal stellen en daarop hun keuze baseren. ‘Focus je op onderwijs dan wordt het D66 of milieuproblematiek dan kom je bij Groen Links uit’.
Wim Rietkerk schat in dat vooral jongeren veel pragmatischer en dus minder ‘beginselvast’ stemmen. Rietkerk: ‘Bij hen is de vraag: welke issues spreken aan en wie zet dat overtuigend neer. Eigenlijk is dit een reactie waar ik wel mee instem, namelijk die van orthodoxie naar orthopraxie. Durf je handen maar vuil te maken! Maak verschil door de concrete keuzes die je doet. Daar zit iets goeds in’. Maar tegelijk vindt het voormalig gemeenteraadslid deze insteek eenzijdig – ‘want je zoekt in je keuzes toch ook naar verworteling, naar iets als een cultuurvisie’.
Uitstapje
Sterker dan in voorgaande jaren doken er bij niet-christelijke partijen christenen op - van Groen Links tot PVV. En omgekeerd meldden mensen rustig in hun kerk dat ze een niet-christelijke partij hadden gestemd. Schuurman: ‘Mocht je vroeger als Vrijgemaakte eigenlijk niet op de ARP stemmen, nu zie je Vrijgemaakten meedraaien in de VVD, D66 en de PVV.’
Voor Jan van der Stoep is het een belangrijke vraag of je werkt vanuit een totaalvisie op het leven of niet. In dat laatste geval komt vroeg of laat de twijfel op of het überhaupt wel zo noodzakelijk is dat je politiek bedrijft vanuit de veilige bedding van een christelijke politiek partij.
Ook Egbert Schuurman sluit de mogelijkheid niet uit dat je als christen in een niet-christelijk partij je aandeel zou kunnen leveren, al heeft hij weinig behoefte om daarover op dit moment het gesprek aan te gaan: ‘Het zou de verwarring op dit moment alleen maar groter maken. Maar best mogelijk dat je op die manier meer zoutend zout kunt zijn, dan wanneer je elkaar als christenen opzoekt in één en dezelfde partij’. Het is Schuurmans eigen ervaring dat een goed verhaal, verworteld in het evangelie, ook bij niet-christenen weerklank vindt. Amos’ oproep om het recht te laten stromen, resoneert bij menig niet-christen. Je moet niet bang zijn om te komen met een authentieke christelijke benadering van de problemen, die je in de samenleving aantreft’.
En toch…
Maar bij geen van de zes leeft de gedachte om weg te stappen bij de christelijke politiek. Wim Rietkerk: ‘Ik zou zeggen: juist nu het minder gewoon is om als christen een christelijke partij te stemmen. Ik geloof echt dat christelijke partijen de nieuwe generatie moeten zien te winnen door orthopraxie. Zet hele goede punten neer - zoals strijd tegen het onrecht van de prostitutie, re-integratie, duurzaamheid, energie, bescherming zwakken. En het kan niet anders of dat levert ook gesprek over de diepere overtuigingen. In mijn eigen politieke werk heb ik gemerkt hoe zinnig het is om door te praten over die verworteling en de uitstraling die dat heeft in al die verschillende issues’.
De Utrechtse Rietkerk verheugt zich over de aanpak van de jongeren binnen de ChristenUnie. ‘Ze zijn gewend om minderheid te zijn. Zelfbewust gaan ze het gesprek in. Niks geen frustratie. Maak je punten, durf een standpunt in te nemen. Dat wordt gewaardeerd, kijk maar naar een politicus als Kees van der Staaij, die op die manier bij de SGP de goede toon weet te treffen’.
Hillie van de Streek herkent wel wat Ruard Ganzevoort schreef, dat christelijke waarden soms veiliger zijn bij andere dan niet-christelijke partijen. Toch blijft ze van harte christen-politicus. ‘Christelijke partijen hebben bij uitstek de taak om christelijke waarden een plek te geven als ijk- en ankerpunt bij je politiek handelen. Dat is verhelderend in het overleg met andere partijen, maar ook waardevol in de contacten met politici, die een eigen religieuze achtergrond hebben’. Theo Rietkerk vreest, dat wanneer je zulke gesprekken binnen niet-christelijke partijen zou willen voeren, de kans groot is dat er van zo’n ‘herbronning’ niet veel komt.
Profetisch
Heeft de verkiezingsuitslag ook een boodschap voor de kerk? Volgens Egbert Schuurman heeft de zondagse prediking op dit moment een sterk priesterlijke trek, met veel aandacht voor de persoonlijke nood van mensen. Maar Schuurman mist het profetische, dat hij wel hoorde ten tijde van de oorlog in Korea en de inval van Rusland in Hongarije. Schuurman: ‘Wordt er in onze kerken nog wel uit het boek Openbaring gepreekt? En dan niet de eerste hoofdstukken, maar verderop. Om zo de opeenvolging in de geschiedenis voor ogen te krijgen en te zien hoe ontwikkelingen in geestelijke zin samenhangen. En boven alles is belangrijk dat Jezus heeft gezegd: Houd goede moed, ik heb de wereld overwonnen. Dat geeft ons ruimte om recht en gerechtigheid te zoeken’.
‘Stem wijzer’
Van de Streek vindt het belangrijk dat het gesprek in de gemeente - over samenleving en politiek en de rol van de kerk daarin - niet verstomt. Ze was zelf blij met een paar diensten in NGK Utrecht, waarin ds. Mark Janssens doorvroeg naar de fundamenten onder onze keuzes, om van daaruit te overwegen wat je gaat stemmen. ‘Stem wijzer’, was zijn advies. Dat wil zeggen vanuit een weloverwogen overtuiging.
Diederik Maat was positief verrast door een kerkelijke gemeente in Groningen die een verkiezingsdebat organiseerde. En verder vindt hij het belangrijk dat binnen de gemeente het appčl niet verstomt om betrokken te zijn op de nood dichtbij en veraf. Maat: ‘In de eerste eeuwen van de kerk was er juist dat soort maatschappelijke betrokkenheid en dat is ook nu van betekenis.’ Theo Rietkerk vult dat aan met gemeentelijke aandacht voor thema’s als de vrijheid van godsdienst en onderwijs en de aandacht voor de zorg voor ouderen en ernstig zieken.
En Jan van der Stoep stuurde 9 juni een onvervalste tweet de wereld in: ‘Nu Nederland grimmiger wordt, moeten christenen snel uit hun comfortzone komen: wees gastvrij, bescherm wat zwak is, houd van het leven!’
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de NGK Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.
| Dr.ir. Jan van der Stoep is als lector verbonden aan de CHE, en als docent werkzaam aan de VU. Hij maakt deel uit van het curatorium van de mr. G. Groen van Prinsterer stichting van de ChristenUnie en is lid van de Kruispuntgemeente in Amersfoort-Vathorst. Dr.ir. Egbert Schuurman is emeritushoogleraar filosofie Reformatorische Wijsbegeerte, Eerste Kamerlid voor RPF (1983-1990) en ChristenUnie (1999-heden) en lid van de NGK Breukelen. Drs. Wim Rietkerk is emerituspredikant van de NGK Utrecht en van 2004 tot maart 2010 gemeenteraadslid in Utrecht voor de ChristenUnie. Drs. Theo Rietkerk was van 1998-2003 lid van de Tweede Kamer voor het CDA en is sinds 2003 gedeputeerde voor de provincie Overijssel (Ruimte en Milieu). Hij is lid van de NGK Kampen. Mr. Diederik Maat (CDA) was actief binnen het CDJA Maastricht en maakte bijde afgelopen verkiezingen deel uit van het campagneteam van het CDAGroningen. Hij is werkzaam als advocaat en lid van de NGK Groningen. Drs. Hillie van de Streek is directeur van de Stichting voor Christelijke Filosofie (voorheen Stichting Reformatorische Wijsbegeerte), betrokken bij de CDA politiek op Europees niveau en bestuurslid van de Eduardo Frei Stichting. Ze is lid van de NGK Utrecht. |
© 2007-2010 Persvereniging Opbouw
